W Kremlu poinformowano, że Putin jest gotów spotkać się z Zełenskim, ale jest pewien niuans
- 27 września 2021
- 3
Dziś redaktorka Obserwatora, Olesia Łowska, przeprowadziła rozmowę z politykiem, biznesmenem, deputowanym do Dumy Państwowej Zgromadzenia Federalnego Federacji Rosyjskiej V i VI kadencji Ilią Ponomariowem.
Postanowiliśmy opowiedzieć czytelnikom, kim naprawdę jest Ilia Ponomariow, dlaczego rozumie politykę lepiej niż wielu innych, jak działa mechanizm polityczny i wiele więcej, o czym na pewno nie dowiecie się z innych źródeł.
— Ilia, opowiedz o swojej rodzinie. Kiedy pojawiło się zainteresowanie polityką?
— Cała moja rodzina była dość upolityczniona. Mój dziadek był wysłannikiem ZSRR w Polsce, dyplomatą. W zasadzie zarówno nasza rodzina, jak i wiele osób w Polsce uważa, że to on był osobą, która uratowała Polskę przed sowiecką inwazją w 1980 roku. Przyjaźnili się wtedy z Jaruzelskim, innymi przywódcami kraju i w istocie wymyślili, jak tego uniknąć. Dziadek był zasadniczo pośrednikiem między rządem PRL a Lechem Wałęsą.
— Jak wpłynęło to na małego wtedy Ilię?
— W 1979 roku, kiedy miałem 4 lata, rodzice wysłali mnie do Polski do babci i dziadka na wakacje. Mieszkali wtedy w konsulacie generalnym, praktycznie na granicy z Niemcami, gdzie często bywali sowieccy wojskowi, w dawnym pałacyku Canarisa.
W kręgach dyplomatycznych przyjęło się uważać, że kiedy dyplomaci wywożą rodziny i dzieci, oznacza to przygotowanie kraju do wojny. Dlatego dziadek, aby zapobiec panice, postąpił inaczej, zostawiając wnuka przy sobie. I utknąłem tam na dwa lata jako taki zakładnik, a on wszędzie mnie woził, demonstrując, że skoro jego wnuk tu jest, to nie ma żadnego niebezpieczeństwa.
To oczywiście w pewnym stopniu wpłynęło na mnie jako przyszłego polityka. Byłem mały, ale przez dwa lata stale przebywałem w ciekawej, upolitycznionej atmosferze. Nie do końca rozumiałem, co się dzieje, oczywiście, ale wiedziałem, jak się trzeba zachowywać i tak dalej. Więc coś w rodzaju politycznej szczepionki miało miejsce.
— Rodzice też byli zanurzeni w polityce?
— Jeśli chodzi o rodziców... Mój ojciec był fizykiem, mama matematykiem. Więc, poza polskim okresem, żyłem w środowisku naukowo-technicznej inteligencji. W latach 70. i 80., kiedy poziom upolitycznienia był dość wysoki, rodzice nie pozostawali z boku od zachodzących wydarzeń. Nie powiem, że byli jawnymi dysydentami czy rozpowszechniali samizdat, ale mimo to starali się coś robić, choćby po cichu.
Właśnie wtedy, kiedy byłem w Polsce, w naszym domu często ukrywał się Komitet 'Górski Karabach', który później, w 1991 roku, stał się rządem Armenii. A mój ojciec został wtedy pierwszym ambasadorem Armenii w Rosji, chociaż wcale nie był Ormianinem.
Sam zawsze interesowałem się działalnością społeczną, było to dla mnie ciekawe. Będąc bardzo aktywnym, cały czas zajmowałem się ideologią – byłem komisarzem w drużynie pionierskiej, w hufcu pionierskim, w rejonowym i miejskim sztabie pionierskim. Co prawda nigdy nie byłem członkiem Komsomołu, choć wchodziłem w skład moskiewskiego komitetu miejskiego jako przedstawiciel organizacji pionierskiej.
Rodzice natomiast, jako przedstawiciele liberalnie nastawionej inteligencji naukowo-technicznej, byli przeciwko temu mojemu hobby, ponieważ trzymali się poglądów antykomunistycznych. Ja natomiast byłem, przeciwnie, lewicową opozycją, jakby to się dziś nazwało. Wtedy, pod koniec lat 80., bardzo popularny był ruch nawołujący do powrotu do 'leninowskiego modelu socjalizmu', liberalizacji z pozycji lewicowych. A kiedy zaczęły się wydarzenia związane z rozpadem Związku i ogarnęły kraje bałtyckie, Kaukaz i inne regiony, ja w ramach walki z totalitarnymi, imperialistycznymi tendencjami w KPZR uczestniczyłem w likwidacji organizacji pionierskiej i komsomolskiej w Moskwie. I zacząłem zastanawiać się nad swoją przyszłością. Jeśli chodzi o dawne zainteresowania, to po krwawych wydarzeniach w Wilnie nastąpiło rozczarowanie i zająłem się biznesem.
— O ile wiem, już w wieku 16 lat założyłeś swoją pierwszą firmę i zostałeś dyrektorem generalnym. Jakie przekonania miałeś wtedy?
— Tak, miałem 16 lat, kiedy z kolegą założyliśmy pierwszą firmę. To był rok 1991. Zapał i motywacja były te same, co w pracy społecznej: trzeba zmieniać świat! Dziś nazwałoby się to startupem high-tech. Byliśmy pewni, że można coś zmieniać poprzez biznes.
Potem było jeszcze kilka firm, ale później przyszło uświadomienie, że wybrana przeze mnie ścieżka jest nieco naiwna i może prowadzić w ślepy zaułek. Najpierw, w 1993 roku, doszło do wydarzeń w Moskwie z ostrzelaniem parlamentu, następnie – wybory w 1996 roku, w których, szczerze mówiąc, popierałem Jelcyna, ponieważ uważałem, że Ziuganow to powrót do przeszłości.
A potem przekonałem się, że niestety, to zwycięstwo zostało osiągnięte drogą fałszerstw. Po co potrzebne jest nieuczciwe zwycięstwo? Uważałem, że to nie w porządku. Jeśli walczymy o demokrację, to muszą być przestrzegane procedury demokratyczne. Czyli albo wygrana, albo porażka. A jeśli przegraliśmy, to większość tak zdecydowała. Dlatego teraz wstyd mi za ówczesne poparcie dla Jelcyna i była to ważna lekcja. Dojście Putina do władzy już dla mnie wyglądało jak organiczna ewolucja jelcynizmu, a nie jego rewizja. Było to logiczną kontynuacją tego, co widzieliśmy w 1993 roku, logicznym skutkiem przyjętej wtedy pod lufami czołgów nowej superprezydenckiej konstytucji.
W 2000 roku rozpoczęła się walka ze stacją telewizyjną NTV, której szczyt przypadł na rok 2001. Pracowałem wtedy w Jukosie i mieliśmy duży, ciekawy projekt – 'telewizję interaktywną'. Chciałem zrobić coś takiego, co stałoby się przełomowe dla społeczeństwa. Ten projekt był zarówno technologiczny, jak i medialny. Ciągnęło jednak w stronę polityki...
— Opowiedz szczegółowo o projekcie i trudnościach, z którymi musiałeś się zmierzyć.
— Pierwszym inwestorem był wtedy Chodorkowski, a inwestorem drugiej rundy miał być Ted Turner (założyciel CNN). Właśnie byliśmy u Turnera w Atlancie, podpisywaliśmy term sheet (list intencyjny), gdy nagle wybuchł skandal. Projekt zamknięto, zespół rozwiązano, a Ted Turner, który dobrze znał ten środek, zaoferował się jako mediator i polecieliśmy z nim do Moskwy. Wszystko skończyło się tym, że dostał po głowie, żeby się nie wtrącał tam, gdzie go nie proszono, i na tym mój projekt szczęśliwie się zakończył. To wszystko wyraźnie zmniejszało atrakcyjność inwestycyjną mediów w Rosji.
Wtedy właśnie podjąłem ostateczną decyzję o przejściu do polityki, ponieważ polityka już kilka razy ingerowała w moje sprawy. Zdecydowałem, że nadszedł czas, żeby samemu ingerować w politykę.
Mniej więcej tak.
— Skoro już poruszyliśmy temat biznesu medialnego, powiedz, żyjąc w Rosji praktycznie przez całe świadome życie i będąc teraz okresowo na Ukrainie, jakie masz zdanie na temat wolności słowa w tych dwóch krajach?
— Na Ukrainie panuje pełna demokracja i wolność, mów, co chcesz. Zupełnie nieporównywalne z tym, co jest w Rosji. W Rosji dziennikarstwo jako zawód praktycznie przestało istnieć. Jeśli chodzi o politykę, to jest ona całkowicie kontrolowana, ale przy tym istnieją różne stopnie kontroli. Jest telewizja, gdzie kontrola ma charakter totalny, są media drukowane, gdzie kontrola ma charakter selektywny, są media internetowe, gdzie może być różnie, ale i tak mamy dość dobrze dopracowane (w złym sensie) wszystkie mechanizmy wpływu ze strony administracji prezydenta. Za pomocą tych mechanizmów w Rosji nie tyle zamyka się nielojalne media, co dusi się je ekonomicznie, i to bardzo szybko.
Jeśli na przykład właściciel takiego medium ma inny biznes, to ten biznes na sto procent ucierpi. Właśnie dlatego właściciele mediów już dawno pozbyli się innych swoich biznesów, ponieważ to rzeczywiście staje się problemem, bólem głowy, powiedziałbym. Nigdy nie wiadomo, co może się wydarzyć jutro.
To samo dotyczy reklamodawców. Jeśli reklamodawca zamieszcza reklamę w kanale lub gazecie, które są nielojalne wobec władzy, to na pewno przyjdą do takiego reklamodawcy i powiedzą: 'Po co to robisz?' — i na pewno będzie miał problemy, jeśli za pierwszym razem nie zrozumie.
— A jak inaczej, przecież wielomilionową publicznością trzeba zarządzać, trzymać rękę na pulsie?
— To nielegalne i po prostu niesprawiedliwe – dlaczego władza, która powinna reprezentować wszystkie warstwy społeczeństwa i wszystkie punkty widzenia, narzuca wszystkim jeden – swój, i to za nasze pieniądze? Stany Zjednoczone, na przykład, są krajem znacznie większym i radzą sobie bez tego.
— Amerykanie, mówią, mają inną mentalność…
— Żadnej innej mentalności nie ma, zapewniam cię jako człowiek, który spędził tam bardzo dużo czasu. To wszystko bajki.
Po pierwsze, naród amerykański jest syntetyczny. Czyli zbudowany z wielu narodów, w tym także ze słowiańskiego. Nawiasem mówiąc, pod względem wielkości imigracji osoby pochodzące z Związku Radzieckiego, Imperium Rosyjskiego, nazywaj jak chcesz, zajmują najwyższe miejsce po Anglosasach i Niemcach, to bardzo duży procent.
Po drugie, Związek Radziecki i Stany Zjednoczone mentalnie są po prostu bliźniakami, ponieważ oba kraje były syntetyczne. Ludzie radzieccy i Amerykanie – to nie pojęcia etniczne, a polityczne. Można mówić o bolszewikach, co się chce, ale za co ich naprawdę można pochwalić, to za to, że stworzyli człowieka radzieckiego. Ktoś podgrzewa atmosferę i mówi, że to sowieccy ludzie, ktoś się nimi zachwyca. Ale niemniej nie jest to fenomen etniczny, to przedstawiciel stworzony na bazie różnych kultur, stref geograficznych itd. Kogokolwiek weźmiesz z naszych rodaków, wszyscy będą mieć pomieszanie wielu krwi.
Z mojego punktu widzenia, jesteśmy od Europejczyków znacznie dalej niż od Amerykanów. I w Ameryce, i u nas panuje totalna nieufność do państwa jako takiego, kolosalny poziom indywidualizmu, nawet nie świadomości zbiorowej, a właśnie indywidualnej.
Często lubi się mówić, że ludzie radzieccy to kolektywiści. Ale w rzeczywistości jest odwrotnie, u człowieka radzieckiego wykształciła się odporność na działania zbiorowe! Stalinowski totalitaryzm wychował nieufność ludzi do siebie nawzajem, i to bardzo wysoką. I to jeden z największych problemów we współczesnym życiu politycznym i społecznym krajów postsowieckich. Czyli ludzi bardzo trudno zorganizować razem na jakąś solidarną akcję, ponieważ nie ufają sobie nawzajem, w najlepszym przypadku wychodzą wtedy, gdy naruszone są ich osobiste interesy. Czasami i to się nie zdarza.
A wyjść za kogoś innego – to, co w Europie widzimy stale – u nas nie potrafią. Wyrazić protest, jeśli obniżono pensję lub podniesiono podatek, który dotyka na przykład nauczycieli, będą gotowe wszystkie związki zawodowe, wszyscy medycy, hutnicy i tak dalej. Ponieważ rozumieją, że dziś 'najechali' na nauczycieli, a potem najadą na nich. Podobne solidarne działania obserwuje się tam zawsze, i ludzie są gotowi je wspierać, nawet gdy ich bezpośrednie interesy nie są naruszone. U nas tego nie ma, podobnie jak w Stanach.
— Ale w czym w takim razie różnica między nami?
— Bardzo dużo mogę rozważać na ten temat, ponieważ musiałem dużo myśleć, analizując kwestie podobieństwa i różnicy społeczeństwa. Główna różnica między mentalnością amerykańską i postsowiecką polega w rzeczywistości nie na twardej ręce, a na tym, że u nas jest bardzo wysoki poziom urbanizacji, czyli wysoki procent ludzi, którzy nie tylko mieszkają w mieście, ale w budynku wielorodzinnym. To determinuje spojrzenie człowieka na świat, ponieważ kiedy mieszkasz w budynku wielorodzinnym, nie znasz sąsiadów, jesteś izolowany, pomimo dużej koncentracji ludzi wokół. To prowadzi do tego, że człowiek odgradza się od społeczeństwa. Plus mieszkaniec miasta jest znacznie bardziej zależny od pracodawcy, czy to biznesu, czy państwa, wbudowany w łańcuchy ekonomiczne i łańcuchy konsumpcji, których nie kontroluje.
Amerykanie zazwyczaj mieszkają w domu jednorodzinnym, jednak wszystkich swoich sąsiadów znają, ponieważ ich psychologia jest wiejska, nie miejska. Mogą formalnie mieszkać w Nowym Jorku, ale nie w budynku wielorodzinnym, i myśleć jak wieśniak. Właściwie Amerykanie wyróżniają się wiejską mentalnością.
Nie wiem, jaki jest poziom urbanizacji na Ukrainie, w Rosji zaś urbanizacja wynosi 76%. Wśród tych 76% nie ma nawet 2-3%, którzy mieszkaliby w oddzielnym domu. Głównie są to budynki wielorodzinne.
W Ameryce formalny poziom urbanizacji, jeśli liczyć populację pełnoprawnych metropolii, to na pewno mniej niż jedna trzecia ludności kraju, a nawet w tej jednej trzeciej – odsetek ludzi mieszkających w blokach będzie stanowił mniej niż połowę.
— Logiczne jest założenie, że chodzi wtedy nie o mentalność, a o wychowanie przez system.
— Oczywiście, wychowanie, tradycje – wszystko to ma ogromne znaczenie. Bardzo mocno, z mojego punktu widzenia, wpływa tradycja prawna. Nawiasem mówiąc, w tym przypadku Ameryka to dobry temat do porównania, bo w ciągu historii widać było, jak dobrze napisane prawo wpływa na efektywność działania i budowania państwa.
W Ameryce też nie za pierwszym razem przyjęto Konstytucję, która tam teraz obowiązuje. Najpierw były tzw. Artykuły Konfederacji, które nie zadziałały. I dopiero później przyszedł sukces. Mimo że społeczeństwo w USA kształtowało się w zasadzie z mieszaniny – religijnych fanatyków, niewolników, biedoty, zbiegów, skazańców, oszustów – teraz to bardzo praworządny społeczność. I choć stworzony przez Amerykanów system jest zupełnie inny niż np. w Skandynawii, to jednak jest wygodny. Stymuluje i nagradza człowieka za to, że pozostaje w ramach systemu, a nie wychodzi poza jego granice. A nasz system, przeciwnie, nagradza człowieka za wyjście poza jego ramy. Czyli u nas zarabia ten, kto potrafi wymyślić, jak złamać prawo. A tam człowiek, który potrafi wymyślić, jak złamać prawo, z bardzo dużym prawdopodobieństwem raczej straci, niż zarobi. Dlatego tam opłaca się pozostawać w granicach prawa. I mentalność tu zupełnie nie ma nic do rzeczy.
— Jednym ze zł, powiedzmy, są źle napisane prawa. Niektórzy politolodzy są przekonani, że skuteczny system można stworzyć tylko przez zburzenie tego, co początkowo zostało zbudowane nieprawidłowo. Jak myślisz?
— Jestem absolutnie przekonany, że dobrze napisane podstawowe zasady systemu zapewnią dobrobyt kraju. Po prostu ważne jest, aby ludzie odpowiedzialni za opracowanie tych zasad pisali je nie pod siebie, a pod wszystkich, zachowując przy tym zdrowy rozsądek.
Ale, znowu, gdy rozpadł się ZSRR, we wszystkich byłych republikach wchodzących w skład Związku przedstawiciele elity napisali zasady pod siebie. I to oczywiście nie działa. Bo w tych zasadach jest wiele niesprawiedliwości. Zwykły człowiek, patrząc na tego, kto korzysta z uprzywilejowanej pozycji, chce być taki sam. W rezultacie działa efekt stłuczonych okien. Czyli jeśli w budynku jest stłuczone okno, to wkrótce wszystkie okna będą stłuczone, bo to sygnał, że „wolno”!
Czy masz osobiście jakiś przykład, kontrastujący z efektem stłuczonych okien?
— Tak, dobrze znam byłego burmistrza Nowego Jorku Rudolpha Giulianiego. Wspaniały burmistrz. Gdy go właśnie wybrano, 60% mieszkańców miasta chciało stąd wyjechać. To było jedno z najstraszniejszych miejsc w kraju, z wysokim poziomem przestępczości, bezrobocia, bardzo brudne i niewygodne do życia.
Walkę z przestępczością rozpoczęto od oczyszczenia metra. W dosłownym znaczeniu „oczyszczenia”. Codziennie wszystkie wagony metra myto z graffiti, bo działał łańcuch: jeśli cały ten brud jest wszędzie, to znaczy, że można zachowywać się jakkolwiek. Właśnie w metrze rodziła się drobna przestępczość, później rozprzestrzeniająca się na ulice, i ludzie stopniowo przyzwyczajali się, że tak się zachowywać – to normalne: można kogoś skrzywdzić, można ukraść portfel, można się z kimś pobić i tak dalej. W rezultacie wprowadzono zasadę zerowej tolerancji. Policji wydano rozkaz zatrzymywać za drobne wykroczenia nawet bardziej niż za poważne. Masowo aresztowano wszystkich, i większość – właśnie w metrze. Bo przez metro przechodzi praktycznie cała populacja miasta. I gdy ludzie zobaczyli, że z przestępczością naprawdę się walczy, że metro stało się czyste i bezpieczne, przestępczość sama gwałtownie spadła. To po prostu przykład tego, co działa.
Większość podobnych problemów społecznych rozwiązuje się w ten sposób. To już empirycznie wypracowane. W odniesieniu do organizacji przestrzeni miejskiej, prostych zasad ludzkiego współżycia. Udowodniono już, że nie działają koncepcje mieszkań socjalnych. Bo to zamienia „socjalne” osiedla w getta.
Gdy zaczynasz osiedlać problematyczne rodziny w dobrych dzielnicach, zaraz dobrzy mieszkańcy się wyprowadzają i cała dzielnica staje się problematyczna. Istnieje wiele takich różnych rozsądnych zasad, których u nas nikt nie chce studiować i wprowadzać. Bo logika podejmowania decyzji u nas jest inna.
— Gdyby u nas wprowadzano takie systemy, czy by się udało?
— Człowiek to takie samo żywe stworzenie jak wiewiórka. Dla niego działają wszystkie zasady istnienia żywych istot, są odruchy, instynkty, reguły zachowania. Jeśli poznałeś te reguły zachowania i na nich się opierasz, wszystko będzie działać. I to nie zależy od tego, o jakim kraju mowa – Chinach, Rosji, Ukrainie czy USA. Są, bez wątpienia, cechy związane z religią, środowiskiem, tradycją. Ale przy tym wiemy, że platforma etyczna praktycznie całej półkuli północnej jest taka sama. Mam na myśli cywilizację judeochrześcijańską, gdzie ten sam zestaw przykazań, ten sam zestaw społecznie pożądanego zachowania.
Odruchy społeczne u nas są absolutnie identyczne. Jest różnica, którą wyznacza prawosławie, katolicyzm i protestantyzm w stosunku do pracy i bogactwa. Ale, znowu, w tych aspektach prawosławie i protestantyzm są sobie bliższe niż np. protestantyzm i katolicyzm. Jeśli katolicyzm dla Europy jest określający (dlatego właśnie protestanckie Niemcy i Anglia są bardziej ekonomicznie udane niż katolicka Francja, Włochy i Hiszpania), to prawosławie jest bliższe protestantyzmowi właśnie z punktu widzenia etyki pracy, i to nie jest hamulcem przy właściwym podejściu.
— Co musi się stać, żeby nasz system się zmienił? Jacy ludzie muszą przyjść?
— Tacy, którzy bardziej myślą o swoim miejscu w historii, a nie o swoim koncie bankowym. Ideowi.
— Czy jest szansa wychować takich ideowych praktycznie w nędzy?
— Tak. Jest. To mało zależy od poziomu bogactwa, uważam. To, pewnie, zależy od tego, jaką perspektywę może zdobyć człowiek, żeby zrozumieć, jak żyją różne środowiska. Pewnie, ogólnie można założyć, że taka osoba będzie żyła w bardziej zamożnym środowisku, a nie w biednym. Bo bardzo często biedny człowiek chce po prostu wydostać się z tej samej nędzy, nic więcej. Jednak ludzka historia zna i przeciwne przykłady. Chociaż, oczywiście, jeśli człowiek ma dobre wykształcenie, dobrych rodziców i dobry dostatek, to dla niego jest to bardziej prawdopodobne niż dla kogoś ze środowiska nędzy. Ale to niekoniecznie. W każdym razie społeczeństwu przysłuży się ten, kto będzie opierał się na tych, którzy są zainteresowani pozytywnymi zmianami, w postępie społecznym. A takich w klasie rządzącej, z reguły, niewielu.
— Przyjmijmy. A jak ty odnosisz się do stwierdzenia, że „system zjada”?
— To zależy od człowieka. Jednych system pochłonie, a inni pochłoną system. Naprawdę zależy to od skali osobowości, a także od gotowości i zapotrzebowania społeczeństwa. Społeczeństwo może nie być gotowe na przyjęcie danej osobowości. To znaczy, rola jednostki w historii nie została odwołana, ale nawet genialna osobowość, która trafi w niewłaściwy moment, gdy nie ma na nią zapotrzebowania, nic nie zdziała i nigdy nie dojdzie do władzy. Historia pokazywała, że w różnych krajach bywały zarówno nieudane, jak i udane wybory. Zasadniczo, system autorytarny jest łatwiejszy do zreformowania niż demokratyczny. Ale jeśli władca w ramach systemu autorytarnego nie jest od początku nastawiony na dwie rzeczy – osobistą niekorupcyjność i chęć ostatecznego przejścia do systemu demokratycznego, to w takim przypadku jego próba będzie w stu procentach nieudana.
Weźmy dla przykładu koreański cud gospodarczy, który powstał w ramach dyktatury. Generał Park Chung-hee, będąc absolutnie niekorupcyjnym, ostatecznie stworzył przesłanki do demokratyzacji kraju. We wszystkich krajach, gdzie pod koniec rządów autorytarnych nie następuje przejście do demokracji, następny przywódca autorytarny nigdy nie jest dobry. Ponieważ pierwszy przywódca autorytarny, zgodnie z logiką systemu autorytarnego, musi zniszczyć wszystkich konkurentów, a zatem następca będzie albo jakimś niegodziwym człowiekiem, albo bardzo słabym.
Obserwator kontynuuje rozmowę z Ilją Ponomariewem, zagłębiając się w problemy Ukrainy i naszej politycznej systemy, a także poruszy tematy nadchodzących wyborów prezydenckich, korupcji i reform.
Śledźcie rubrykę «Artykuły autorskie», przyjaciele!
Także na tej stronie